व्रत · कार्तिक कृष्ण एकादशी
उत्पत्ती एकादशी २०२६
कार्तिक वद्य एकादशी म्हणजे उत्पत्ती एकादशी: एकादशी देवीचा जन्मदिवस. वर्षभराच्या सगळ्या एकादशींची सुरुवात इथून होते, अशी श्रद्धा!
पुढील तारीख
वेळा नागपूर नुसार. ॲपमध्ये तुमच्या शहराच्या वेळा.
थोडक्यात माहिती
- इतर नावेउत्पन्ना एकादशी
- कुठेसंपूर्ण भारत; उत्तर भारतात मार्गशीर्ष कृष्ण एकादशी म्हणून
- पूजा कोणाचीविष्णू आणि एकादशी देवी
- एका ओळीतविष्णूच्या देहातून एकादशी देवी प्रकटली आणि मुर राक्षसाचा अंत केला.
उत्पत्ती एकादशी, थोडं सविस्तर
- ०१
सणाविषयी
उत्पत्ती म्हणजे जन्म. आपण ज्या एकादशीचा उपवास करतो, ती एक तिथीच नाही, तर एक देवी आहे. आज तिचा जन्मदिवस.
म्हणूनच एकादशीचे व्रत सुरू करायचे असेल, तर अनेक जण याच एकादशीपासून सुरुवात करतात. उपवास नेहमीसारखा: अन्नधान्य नाही, आणि पारणे द्वादशीला.
कथेतला धडा: जेव्हा सगळे थकतात, तेव्हा आतून एक शक्ती उभी राहते. एकादशीचा उपवास म्हणजे त्या आतल्या शक्तीची आठवण.
- ०२
एकादशी देवीचा जन्म
चंद्रावती नगरीत मुर नावाचा भयंकर राक्षस राहत होता. त्याने इंद्र, अग्नी, वायू, सगळ्या देवांना हरवून स्वर्ग बळकावला. देव शंकरांकडे गेले, आणि शंकरांनी त्यांना विष्णूंकडे पाठवले.
विष्णू मुराशी लढले, पण त्यांचे बाण मुराला फुलांसारखे लागत. युद्ध वर्षानुवर्षे चालले. शेवटी विष्णू बद्रिकाश्रमातल्या एका गुहेत विश्रांतीसाठी योगनिद्रेत गेले. मुर त्यांचा पाठलाग करत तिथे पोहोचला, आणि झोपलेल्या विष्णूंवर वार करायला निघाला.
तेवढ्यात विष्णूंच्या देहातून एक तेजस्वी देवी प्रकटली. ती मुराशी लढली आणि तिने त्याचा अंत केला. जागे झाल्यावर विष्णू म्हणाले: तू एकादशीला जन्मलीस, म्हणून तुझे नाव एकादशी. जो तुझे व्रत करेल, तो माझा भक्त.
- ०३
महाराष्ट्रात आणि इतरत्र
कार्तिकी एकादशीनंतर पंधरा दिवसांनी ही एकादशी येते. वारकरी नेहमीप्रमाणे उपवास, हरिपाठ आणि विठ्ठलाचे भजन करतात.
एकादशीचे व्रत नव्याने सुरू करणारे अनेक जण आजचा दिवस निवडतात, आणि मग वर्षभर दोन्ही पक्षांतल्या एकादशी करतात.
उत्तर भारतात महिना पौर्णिमेला संपतो, म्हणून तिथे ही मार्गशीर्ष कृष्ण एकादशी, उत्पन्ना एकादशी नावाने. तिथेही व्रताची सुरुवात याच दिवसापासून मानतात.
पूजा कशी करायची?
थोडक्यात: आदल्या दिवशी हलके जेवा, एकादशीला उपवास आणि नामस्मरण, आणि द्वादशीला सूर्योदयानंतर पारणे.
- १आदल्या दिवशी, दशमीला, हलके जेवा.एकच साधे जेवण पुरे. रात्री जड काही नको, म्हणजे एकादशीला पोट हलके राहते.
- २पूजेसाठी तुळशीची पाने आदल्या दिवशीच काढून ठेवा.अनेक घरांत एकादशीला तुळस खुडत नाहीत.
- ३एकादशीला सकाळी स्नान करा आणि उपवासाचा संकल्प करा.मनात ठरवा: निर्जळ, फक्त पाणी, फळे आणि दूध, की एक वेळ फराळ.
- ४विष्णूची किंवा विठ्ठलाची पूजा करा.दिवा, उदबत्ती, गंध, फुले आणि तुळशीची पाने वाहा. फळे किंवा दुधाचा नैवेद्य दाखवा.
- ५ठरवलेला उपवास दिवसभर पाळा.तांदूळ, गहू, ज्वारी, बाजरी आणि डाळी टाळा. फराळ आधी देवाला दाखवा, मग खा.
- ६दिवस नामस्मरणात घालवा.हरिपाठ, विष्णुसहस्रनाम, भजन, किंवा या पानावरची त्या एकादशीची कथा.
- ७संध्याकाळी पुन्हा दिवा लावून आरती करा.अनेक जण रात्री भजन करत जागरण करतात. उद्या कामाला जायचे असेल तर थोडा वेळ पुरे.
- ८द्वादशीला सूर्योदयानंतर उपवास सोडा.पंचांगात पारण्याची वेळ दिली असेल तर ती पाळा. आधी देवाला नैवेद्य, मग जेवण.
काय लागेल?टिक करत जा
९ पैकी ० तयार
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
उपवासाला काय खाता येते?
तुम्ही कोणता उपवास धरला यावर अवलंबून: काहीच नाही, फक्त पाणी, फळे आणि दूध, किंवा एक वेळ फराळ. फराळात साबुदाणा, वरईची भगर, रताळी, बटाटे आणि शेंगदाणे चालतात. धान्ये आणि डाळी मात्र नाहीत.
पाणी पिऊ शकतो का?
हो, निर्जळ उपवास नसेल तर. सगळ्यात कडक उपवासात द्वादशीच्या सूर्योदयापर्यंत पाणीही नसते, पण बहुतेक जण सौम्य उपवास करतात.
उपवास कधी सोडायचा?
द्वादशीला सूर्योदयानंतर, याला पारणे म्हणतात. द्वादशीचा पहिला भाग, हरिवासर, सूर्योदयानंतरही चालू असेल तर तो संपेपर्यंत थांबा. पंचांगात ही वेळ दिलेली असते.
कधी कधी एकादशीच्या दोन तारखा का दिसतात?
तिथी कमी-जास्त झाल्यावर स्मार्त आणि भागवत (वारकरी) परंपरांचे नियम वेगळे पडतात, म्हणून दोन्ही एकादशी वेगवेगळ्या दिवशी येऊ शकतात. तुमच्या घराची परंपरा पाळा.
कोणी उपवास नाही केला तरी चालेल?
आजारी, गर्भवती, आणि ज्यांना आरोग्याचा त्रास आहे त्यांनी उपवास करायलाच हवा असे नाही. लहान मुले आणि वृद्धही. त्यांनी दूध आणि फळे घ्यावीत आणि नामस्मरण करावे. काही आजार असेल तर आधी डॉक्टरांना विचारा.
चुकून उपवास मोडला तर?
काळजी करू नका. देवाची क्षमा मागा, उरलेला दिवस नामस्मरणात घालवा आणि पुढची एकादशी नीट करा.
२०२६ च्या तारखा
या वर्षी 1 वेळा. नागपूर येथील वेळेनुसार.
२०२६ च्या शहरानुसार तारखा
सर्व तारखा सर्व शहरांत एकच आहेत.
२०२७ च्या तारखा
२०२७ मध्ये 1 वेळा. नागपूर येथील वेळेनुसार.
ॲपमध्ये आठवण लावा
ॲप आदल्या दिवशी आणि त्या दिवशी सूचना पाठवते, इंटरनेट नसतानाही.