व्रत · भाद्रपद शुक्ल पंचमी
ऋषिपंचमी २०२६
भाद्रपद शुद्ध पंचमीला ऋषिपंचमी: सप्तर्षींना वंदन. आज बैलाच्या कष्टाचे काहीही खात नाहीत, म्हणून ताटात ऋषीची भाजी!
पुढील तारीख
वेळा मुंबई नुसार. ॲपमध्ये तुमच्या शहराच्या वेळा.
थोडक्यात माहिती
- इतर नावेऋषी पंचमी, सप्तर्षी पूजन
- कुठेमहाराष्ट्र, विशेषतः ग्रामीण भाग आणि कोकण; नेपाळ
- पूजा कोणाचीसप्तर्षी (कश्यप, भरद्वाज, विश्वामित्र, गौतम, जमदग्नी, वसिष्ठ, अत्री) आणि अरुंधती
- एका ओळीतसप्तर्षी आणि अरुंधतीचे पूजन, आणि हाताच्या कष्टाने पिकवलेल्या अन्नाचा आदर.
ऋषिपंचमी, थोडं सविस्तर
- ०१
सणाविषयी
ऋषी म्हणजे आपले जुने गुरू. आज त्यांना वंदन करायचे, आणि त्यांची शिकवण आठवायची.
आजचा नियम खास: बैलाच्या कष्टाचे, नांगरून पिकवलेले काहीही खायचे नाही. फळे आणि उपवासाचे पदार्थही नाहीत: फक्त न नांगरलेल्या जमिनीत, माणसाच्या हाताने पिकलेले अन्न.
परंपरेने हे व्रत प्रायश्चित्ताचेही मानतात: रोजच्या आचरणात कळत-नकळत झालेल्या चुकांची क्षमा मागायची. मुख्यतः स्त्रिया हे व्रत करतात.
- ०२
आकाशातले सप्तर्षी
रात्री उत्तरेकडे पाहा: सात ताऱ्यांचा पळीसारखा आकार दिसतो. तेच सप्तर्षी: कश्यप, भरद्वाज, विश्वामित्र, गौतम, जमदग्नी, वसिष्ठ आणि अत्री.
वसिष्ठांच्या अगदी शेजारी एक लहान, मंद तारा आहे: अरुंधती, वसिष्ठांची पत्नी. अग्नीची पत्नी स्वाहा बाकी सहा ऋषिपत्नींचे रूप घेऊ शकली, पण अरुंधतीचे कधीच नाही. इतकी ती निष्ठावान.
म्हणून लग्नात वर वधूला अरुंधतीचा तारा दाखवतो: अशी जोडी व्हावी. आणि ऋषिपंचमीला सात ऋषींसोबत अरुंधतीचीही पूजा होते.
- ०३
महाराष्ट्रात आणि इतरत्र
आजचा खास बेत ऋषीची भाजी: अळूची पाने, सुरण, वाल, लाल भोपळा, मटार, भेंडी आणि कोवळा माठ, सगळे एकत्र शिजवलेले.
सकाळी आघाड्याच्या काडीने दात घासतात, आणि स्नान करून सप्तर्षी आणि अरुंधतीची षोडशोपचार पूजा करतात, आठ सुपाऱ्या मांडून.
शेगावचे संत गजानन महाराज याच तिथीला समाधिस्थ झाले. आणि चतुर्थीला बसवलेले बरेच गणपती आज विसर्जित होतात.
नेपाळमध्येही स्त्रिया हे व्रत करतात. माहेश्वरी आणि कायस्थ समाजात मात्र हा दिवस रक्षाबंधन म्हणून साजरा होतो.
पूजा कशी करायची?
थोडक्यात: आघाड्याने दंतधावन, स्नान, आठ सुपाऱ्यांवर सप्तर्षी आणि अरुंधतीची पूजा, आणि दिवसभर फक्त ऋषीची भाजी.
- १आघाड्याच्या काडीने सकाळी दात घासा.आघाड्याच्या काड्या या दिवसांत बाजारात मिळतात.
- २स्नान करा; काही घरांत माती, गोमय आणि भस्म यांनीही स्नान करतात.साधे स्नानही पुरे.
- ३पाटावर आठ सुपाऱ्या मांडा: सात ऋषी आणि अरुंधती.सात ऋषी: कश्यप, भरद्वाज, विश्वामित्र, गौतम, जमदग्नी, वसिष्ठ आणि अत्री.
- ४सोळा उपचारांनी त्यांची पूजा करा: पाणी, गंध, अक्षता आणि फुले.अरुंधतीला वसिष्ठांच्या बाजूला मांडा.
- ५बैलाच्या श्रमाशिवाय पिकलेल्या भाज्यांची ऋषीची भाजी करा.सगळ्या भाज्या एकत्र, बहुतेक घरांत तेलात, कमी मसाल्यात.
- ६तीच नैवेद्याला दाखवा, आणि दिवसभर तेवढेच खा.वर्षातून एक दिवस आपल्याच कष्टाचे अन्न: हाच आजचा नियम.
- ७घरी दीड दिवसाचा गणपती असेल, तर आज त्याचे विसर्जन करा.उत्तरपूजा, आरती, आणि घरी बादलीत किंवा कृत्रिम तलावात विसर्जन.
काय लागेल?टिक करत जा
८ पैकी ० तयार
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
आज बैलाच्या श्रमाचे अन्न का नाही?
वर्षातून एकदा तरी आपल्या स्वतःच्या कष्टाचे अन्न खावे, याची ही आठवण. म्हणून नांगरलेल्या जमिनीतले काही नाही.
मग आज काय खायचे?
ऋषीची भाजी, आणि तुमच्या घरात हाताने पिकवलेले म्हणून जे मानतात ते. नेहमीचे उपवासाचे पदार्थ आज नाहीत.
हे व्रत फक्त स्त्रियाच करतात का?
बहुतेक स्त्रिया करतात. पण ज्यांनी श्रावणी केली नाही, अशा स्त्री-पुरुषांनी ते करावे, असेही सांगितले आहे.
आजारी, गरोदर किंवा वयस्कर असेन तर?
तब्येत आधी. पूजा करा, आणि गरज असेल ते साधे जेवण घ्या. हवे तर डॉक्टरांना विचारा.
२०२६ च्या तारखा
या वर्षी 1 वेळा. मुंबई येथील वेळेनुसार.
२०२६ च्या शहरानुसार तारखा
सर्व तारखा सर्व शहरांत एकच आहेत.
२०२७ च्या तारखा
२०२७ मध्ये 1 वेळा. मुंबई येथील वेळेनुसार.
ॲपमध्ये आठवण लावा
ॲप आदल्या दिवशी आणि त्या दिवशी सूचना पाठवते, इंटरनेट नसतानाही.