प्रबोधिनी (कार्तिकी) एकादशी २०२६

थोडक्यात माहिती

• इतर नावेप्रबोधिनी एकादशी, देवउठनी एकादशी
• कुठेपंढरपूर आणि संपूर्ण महाराष्ट्र; उत्तर भारतात देवउठनी एकादशी
• पूजा कोणाचीविष्णू; महाराष्ट्रात विठ्ठल
• एका ओळीतविष्णू जागे होतात: चातुर्मास संपतो, पंढरपूरला कार्तिकी यात्रा, आणि लग्नांचे मुहूर्त सुरू.

प्रबोधिनी (कार्तिकी) एकादशी, थोडं सविस्तर

1. ०१

   सणाविषयी

   कार्तिक शुद्ध एकादशी म्हणजे प्रबोधिनी, जागे होण्याची एकादशी. आषाढी एकादशीपासून क्षीरसागरात शेषावर झोपलेले विष्णू आज जागे होतात, अशी श्रद्धा.

   मधले हे चार महिने म्हणजे चातुर्मास, आणि तो आज संपतो. चातुर्मासात अनेक जण एखादे व्रत करतात, आणि या काळात लग्ने होत नाहीत. आता ती पुन्हा सुरू होतात.

   म्हणजे थांबलेल्या कामांना आज पुन्हा सुरुवात. विश्रांतीचा एक काळ असतो, आणि कामाचाही. ऋतू बदलला की उठायचे आणि नव्याने सुरू करायचे, हा या दिवसाचा अर्थ.

2. ०२

   विष्णूची चार महिन्यांची झोप

   प्रल्हादाचा नातू बळीराजा अतिशय दानशूर होता. विष्णू वामनाच्या, एका छोट्या बटूच्या रूपात त्याच्याकडे आले आणि फक्त तीन पावले जमीन मागितली. दोन पावलांत त्यांनी स्वर्ग आणि पृथ्वी व्यापली. तिसरे पाऊल कुठे ठेवू, विचारल्यावर बळीने आपले मस्तक पुढे केले, आणि विष्णूंनी त्याला पाताळात पाठवले.

   बळीच्या भक्तीवर प्रसन्न होऊन विष्णूंनी त्याला वर दिला, आणि बळीने मागितले: तुम्ही माझ्याजवळ राहा. वैकुंठ रिकामे झाले. तेव्हा लक्ष्मी पाताळात गेली, बळीला भाऊ मानले, आणि आपल्या पतीला परत मागितले.

   शेवटी ठरले: दर वर्षी विष्णू चार महिने बळीकडे विश्रांती घेतील, आणि तेवढा काळ शंकर जगाचा कारभार पाहतील. तेच चार महिने चातुर्मास. कार्तिकी एकादशीला विष्णू जागे होऊन परततात, आणि जगातली शुभ कार्ये पुन्हा सुरू होतात.

3. ०३

   महाराष्ट्रात आणि इतरत्र

   आषाढीनंतरची सगळ्यात मोठी यात्रा म्हणजे पंढरपूरची कार्तिकी. वारकरी आदल्या दिवशीच जमतात, चंद्रभागेच्या काठी रात्रभर भजन-कीर्तन करत जागतात, आणि या काळात मंदिर चोवीस तास उघडे असते.

   पहाटे विठ्ठल मंदिरात राज्य सरकारतर्फे शासकीय महापूजा होते: मुख्यमंत्री किंवा एखादे मंत्री, आणि सोबत एक वारकरी दांपत्य. याच दिवशी संत नामदेवांची जयंती; मंदिराची पहिली पायरी नामदेवांची पायरी म्हणून ओळखली जाते.

   घरी एकादशीचा उपवास, विठ्ठलाचे दर्शन, आणि पारणे द्वादशीला. अनेक घरांत तुळशीच्या लग्नाची तयारी आजच सुरू होते: तुळशीविवाह आजपासून कार्तिक पौर्णिमेपर्यंत करतात. ऊसतोडणीही अनेक ठिकाणी आज पूजेने सुरू होते.

   उत्तर भारतात हीच देवउठनी एकादशी. गुजरातमध्ये गिरनारची लिली परिक्रमा, राजस्थानात पुष्करचा मेळा आजच सुरू होतो, आणि नेपाळमध्ये ही ठूलो एकादशी.

पूजा कशी करायची?

थोडक्यात: आदल्या दिवशी हलके जेवा, एकादशीला उपवास आणि नामस्मरण, आणि द्वादशीला सूर्योदयानंतर पारणे.

1. १आदल्या दिवशी, दशमीला, हलके जेवा.एकच साधे जेवण पुरे. रात्री जड काही नको, म्हणजे एकादशीला पोट हलके राहते.
2. २पूजेसाठी तुळशीची पाने आदल्या दिवशीच काढून ठेवा.अनेक घरांत एकादशीला तुळस खुडत नाहीत.
3. ३एकादशीला सकाळी स्नान करा आणि उपवासाचा संकल्प करा.मनात ठरवा: निर्जळ, फक्त पाणी, फळे आणि दूध, की एक वेळ फराळ.
4. ४विष्णूची किंवा विठ्ठलाची पूजा करा.दिवा, उदबत्ती, गंध, फुले आणि तुळशीची पाने वाहा. फळे किंवा दुधाचा नैवेद्य दाखवा.
5. ५ठरवलेला उपवास दिवसभर पाळा.तांदूळ, गहू, ज्वारी, बाजरी आणि डाळी टाळा. फराळ आधी देवाला दाखवा, मग खा.
6. ६दिवस नामस्मरणात घालवा.हरिपाठ, विष्णुसहस्रनाम, भजन, किंवा या पानावरची त्या एकादशीची कथा.
7. ७संध्याकाळी पुन्हा दिवा लावून आरती करा.अनेक जण रात्री भजन करत जागरण करतात. उद्या कामाला जायचे असेल तर थोडा वेळ पुरे.
8. ८द्वादशीला सूर्योदयानंतर उपवास सोडा.पंचांगात पारण्याची वेळ दिली असेल तर ती पाळा. आधी देवाला नैवेद्य, मग जेवण.

काय लागेल?टिक करत जा

• विष्णू किंवा विठ्ठलाची प्रतिमा
• तुळशीची पाने (आदल्या दिवशी काढलेली)
• फुले
• गंध
• निरांजन आणि तूप
• उदबत्ती
• नैवेद्यासाठी फळे किंवा दूध
• हरिपाठ किंवा विष्णुसहस्रनामाचे पुस्तक
• फराळासाठी: साबुदाणा, वरई, शेंगदाणे, रताळी, बटाटे

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न