पोळा

पूजा कधी करायची?

थोडक्यात माहिती

• इतर नावेबैलपोळा, पिठोरी अमावस्या, बेंदूर (कोल्हापूर भाग)
• कुठेमहाराष्ट्र, विशेषतः विदर्भ आणि मराठवाडा; छत्तीसगडही
• पूजा कोणाचीबैल
• एका ओळीतधान्य पिकवणाऱ्या बैलांचे आभार: वर्षातला एक दिवस त्यांना कष्टातून सुट्टी.

पोळा, थोडं सविस्तर

1. ०१

   सणाविषयी

   श्रावणातल्या अमावस्येला, पिठोरी अमावस्येला, पोळा येतो. श्रावण संपतो, आणि शेतकरी आपल्या सगळ्यात जवळच्या सोबत्याचा सण करतो: बैलाचा.

   नांगरणी, पेरणी, मळणी: धान्य, फळे, भाज्या, सगळ्यांत बैलाचा घाम आहे. आज त्याला काम नाही. आज त्याचा मान.

   आणि यातला धडा साधा: जो तुमच्यासाठी राबतो, त्याचे आभार माना. मनापासून, आणि मोठ्याने.

2. ०२

   पोळासुर आणि तान्हा पोळा

   काही भागांत एक कथा सांगतात: कंसाने बाळकृष्णाला मारायला पोळासुर नावाचा असुर पाठवला. पण बाळकृष्णाने त्याचाच वध केला. तो दिवस म्हणजे पोळा, असे मानतात.

   म्हणूनच आजच्या दिवशी लहान मुलांचे विशेष लाड होतात.

   आणि विदर्भात मुलांसाठी आणखी एक दिवस आहे: पोळ्याच्या दुसऱ्या दिवशी तान्हा पोळा. नागपूरच्या दुसऱ्या रघुजी भोसल्यांनी तो १७८९ मध्ये सुरू केला, असे सांगतात: शेतीत बैलाचे महत्त्व मुलांना लहानपणीच कळावे म्हणून. आजही मुले लाकडी बैल सजवून घरोघरी नेतात.

3. ०३

   महाराष्ट्रात आणि इतरत्र

   आदल्या दिवशी बैलांचे खांदे हळद आणि तूप किंवा तेल लावून शेकतात. पोळ्याला त्यांना अंघोळ घालतात, शिंगे रंगवतात, बेगड लावतात, आणि झूल, बाशिंग, घुंगरू घालतात. नवी वेसण आणि नवे दोर.

   बैलांना पुरणपोळीचा नैवेद्य. मग वाजतगाजत मिरवणूक, आणि गावाच्या वेशीजवळ आंब्याच्या पानांचे तोरण बांधलेले असते. ते तुटले की पोळा फुटला!

   विदर्भात पोळा सगळ्यात मोठा, आणि नागपुरात तान्ह्या पोळ्याला मारबत निघते: पिवळी आणि काळी मारबत, समाजातल्या वाईटाची प्रतीके, मिरवणुकीनंतर जाळतात.

   हा दिवस सगळीकडे एकच नसतो. कोल्हापूरसारख्या भागांत कर्नाटकासारखा बेंदूर वेगळ्या दिवशी, वटपौर्णिमेच्या दुसऱ्या दिवशी होतो. छत्तीसगडमध्येही पोळा मोठ्या उत्साहात होतो.

पूजा कशी करायची?

थोडक्यात: आज बैलांना कामातून सुट्टी: स्नान, सजावट, पूजा, पुरणपोळी आणि मिरवणूक.

1. १आदल्या दिवशी बैलांना आवतण द्या, आणि त्यांचे खांदे हळद-तुपाने किंवा तेलाने शेका.जू जिथे घासते, तिथे या शेकण्याने आराम मिळतो. याला खांदे शेकणे म्हणतात.
2. २सकाळी त्यांना नदीवर किंवा ओढ्यावर नेऊन अंघोळ घाला, आणि चरू द्या.हलक्या हाताने धुवा; डोळ्यांत आणि कानांत पाणी किंवा साबण जाऊ देऊ नका.
3. ३त्यांना सजवा: शिंगे रंगवा, झूल घाला, बाशिंग आणि घुंगरांच्या माळा बांधा.रंग जनावरांना सुरक्षित असावा, आणि शिंगांच्या टोकावर धारदार बेगड लावू नका.
4. ४त्यांची पूजा करा: हळद-कुंकू, हार आणि ओवाळणी.घरातली मंडळी ताट आणि तुपाचा दिवा घेऊन बैलांचे स्वागत करतात.
5. ५त्यांना पुरणपोळी आणि पोटभर चांगले खाऊ घाला.गोड पदार्थ थोडा, आणि सोबत चारा आणि भरपूर पाणी.
6. ६वाजत-गाजत गावाच्या वेशीवरच्या तोरणापर्यंतच्या मिरवणुकीत सामील व्हा.बैलांना शांतपणे चालवा: पळवू नका, मारू नका, आणि फटाक्यांपासून दूर ठेवा.
7. ७शहरात, बैल नसतील तर, घरी मातीच्या बैलांची पूजा करा.मातीचे बैल सजवून त्यांची पूजा करतात, आणि नैवेद्य दाखवतात.
8. ८विदर्भात तान्ह्या पोळ्याला मुलांना सजवलेले बैल घेऊन घरोघरी जाऊ द्या.घरोघरी मुलांना खाऊ किंवा पैसे देतात.

काय लागेल?टिक करत जा

• हळद आणि तूप किंवा तेल (खांदे शेकण्यासाठी)
• जनावरांना सुरक्षित रंग
• झूल, बाशिंग, घुंगरांच्या माळा आणि हार
• नव्या दोऱ्या आणि वेसण
• हळद, कुंकू आणि फुले
• पुरणपोळी, चारा आणि पाणी
• आरतीचे ताट आणि तुपाचा दिवा
• शहरात: मातीचे बैल

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न