सण · कार्तिक शुक्ल द्वादशी
तुलसीविवाह २०२६
आज अंगणातली तुळस नवरी होते, आणि शाळिग्रामरूपी विष्णूशी तिचे लग्न लागते. हे हंगामातले पहिले लग्न; यानंतरच लग्नसराई सुरू होते.
तारीख, तिथी आणि वेळा
वेळा पुणे नुसार. ॲपमध्ये तुमच्या शहराच्या वेळा.
शहरानुसार तारीख
ही तारीख सर्व शहरांत एकच आहे.
पुढील वर्षी, २०२७
थोडक्यात माहिती
- इतर नावेतुळशीचे लग्न, तुळशी विवाह
- कुठेसंपूर्ण भारत, घरोघरी आणि मंदिरांत
- पूजा कोणाचीतुळस (लक्ष्मीरूप) आणि विष्णू (शाळिग्राम किंवा बाळकृष्ण)
- एका ओळीततुळशीचे विष्णूशी (शाळिग्राम) लग्न; यानंतर लग्नसराई सुरू होते.
तुलसीविवाह, थोडं सविस्तर
- ०१
सणाविषयी
तुळशीविवाह म्हणजे तुळशीचे विष्णूशी लग्न. नवरदेव म्हणून शाळिग्राम किंवा बाळकृष्णाची मूर्ती. प्रबोधिनी एकादशीपासून कार्तिक पौर्णिमेपर्यंत कोणत्याही संध्याकाळी हे लग्न लावतात; महाराष्ट्रात बहुतेक द्वादशीला.
तुळस हे लक्ष्मीचे रूप मानतात. अंगणातल्या वृंदावनाची रोज पूजा, पाणी, दिवा हे बहुधा घरातल्या स्त्रिया करतात. वर्षातून एकदा या रोजच्या सेवेचे थाटामाटात लग्न होते.
आणि हे लग्न झाले की लग्नसराई सुरू होते. विष्णू जागे झाले, चातुर्मास संपला, आणि वर्षातले पहिले लग्न तुळशीचे. रोज मनापासून जपलेल्या गोष्टीलाही एक दिवस उत्सव मिळतो, हा यातला आनंद.
- ०२
वृंदेची कथा
शंकराच्या तिसऱ्या डोळ्यातल्या अग्नीतून जन्मलेला जालंधर हा असुर देवांनाही भारी झाला. त्याची पत्नी वृंदा विष्णूची निस्सीम भक्त होती, आणि तिच्या पातिव्रत्यामुळे जालंधर अजिंक्य होता.
जालंधराचे शंकराशी युद्ध सुरू झाले, तेव्हा विष्णू जालंधराचे रूप घेऊन वृंदेकडे गेले, आणि तिचे व्रत भंगले. जालंधर मारला गेला. सत्य कळताच वृंदेने विष्णूला शाप दिला: एका कथेत, जसा माझा विरह झाला तसा तुमचाही पत्नीशी होईल (तो पुढे राम-सीतेच्या रूपात खरा झाला); दुसऱ्या कथेत, तुम्ही दगड व्हाल, तोच शाळिग्राम. मग तिने अग्निप्रवेश केला.
दुःखी विष्णूंनी तिच्याशी लग्न करण्याचे वचन दिले. वृंदा तुळस झाली, आणि दर वर्षी शाळिग्रामरूपात विष्णू ते वचन पाळतात. म्हणूनच तुळशीचे लग्न शाळिग्रामाशी, आणि तुळस विष्णूला एवढी प्रिय.
- ०३
महाराष्ट्रात आणि इतरत्र
तुळशी वृंदावन गेरू आणि चुन्याने रंगवतात, आणि त्यावर "बोर चिंच आवळा" लिहितात. कुंडीत बोरे, चिंचा, आवळे, सीताफळ आणि कांद्याची पात ठेवतात, आणि वर उसाचा मांडव घालतात.
तुळशीला नवी साडी, हळद-कुंकू आणि मंगळसूत्र; नवरदेव बाळकृष्ण किंवा शाळिग्राम. दोघांमध्ये अंतरपाट धरून मंगलाष्टके म्हणतात, आणि "शुभमंगल सावधान" ला सगळे अक्षता टाकतात. कन्यादान घरातले कर्ते करतात, मग मंत्रपुष्प आणि आरती.
प्रसाद म्हणजे ऊस, खोबऱ्याचे काप, फळे आणि शेंगदाणे. काही ठिकाणी मूल नसलेले दांपत्य तुळशीचे आई-वडील होऊन लग्न लावते. दिवाळीचा आकाशकंदील अनेक घरांत तुळशीच्या लग्नापर्यंत लावलेला असतो.
आंध्र आणि तेलंगणात द्वादशीला तुलसी कल्याणम्, आणि तिथे नवरदेव म्हणून आवळ्याची फांदी. सौराष्ट्रात रामाच्या एका मंदिरातून लालजींची वरात पालखीतून दुसऱ्या मंदिरातल्या तुळशीकडे जाते.
पूजा कशी करायची?
थोडक्यात: उपवास संध्याकाळपर्यंत, तुळस नवरी, बाळकृष्ण नवरा, मंगलाष्टके आणि अक्षता, मग प्रसाद.
- १दिवसा तुळशी वृंदावन स्वच्छ करा आणि सजवा.गेरू आणि चुन्याने रंगवा, कुंडीत बोरे, आवळे, चिंचा ठेवा, आणि चार उसांचा मांडव उभा करा.
- २संध्याकाळच्या विवाहापर्यंत उपवास करा.कन्यादान करणारे अनेक जण दिवसभर उपवास करतात. तब्येत आधी: फळे-दूध चालते.
- ३संध्याकाळी स्नान करून नवरदेवाला तुळशीशेजारी बसवा.नवरदेव बाळकृष्ण किंवा शाळिग्राम, पाटावर किंवा चौरंगावर. नवे वस्त्र नेसवा.
- ४तुळशीला नवरीसारखे सजवा.नवी साडी किंवा वस्त्र, हळद-कुंकू, मंगळसूत्र आणि बांगड्या. काही घरांत आधी हळद-तेलाचे मंगलस्नान.
- ५आधी गणपतीची, मग तुळस आणि कृष्णाची पूजा करा.गंध, फुले, हळद-कुंकू वाहा, निरांजन आणि उदबत्ती लावा. दिवा वस्त्रापासून आणि मांडवापासून दूर ठेवा.
- ६अंतरपाट धरा, मंगलाष्टके म्हणा आणि शेवटी अक्षता टाका."शुभमंगल सावधान" म्हणताच अंतरपाट दूर करा आणि सगळ्यांनी अक्षता टाका.
- ७घरातील कर्त्याने कन्यादान करावे, मग मंत्रपुष्प आणि आरती.तुळशीचा हात कृष्णाच्या हातात दिला, अशी भावना ठेवा. मग मंत्रपुष्प म्हणा आणि आरती करा.
- ८नैवेद्य दाखवा आणि सगळ्यांना प्रसाद वाटा.ऊस, खोबऱ्याचे काप, फळे आणि शेंगदाणे. अनेक घरांत लग्नासारखे जेवणही असते.
काय लागेल?टिक करत जा
१४ पैकी ० तयार
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
तुळशी विवाह कोणत्या दिवशी करता येतो?
कार्तिक शुद्ध एकादशीपासून कार्तिक पौर्णिमेपर्यंत कोणत्याही संध्याकाळी. महाराष्ट्रात बहुतेक घरांत द्वादशीला; दिनदर्शिका तोच दिवस दाखवते.
शाळिग्राम नसेल तर?
बाळकृष्णाची मूर्ती, किंवा विष्णू किंवा कृष्णाचे चित्रही चालते.
फ्लॅटमध्ये फक्त तुळशीची कुंडी आहे. चालेल का?
हो. कुंडी पाटावर ठेवा, आणि ऊस नसेल तर फुलांनी किंवा पानांनी छोटा मांडव करा.
उपवास करायलाच हवा का?
अनेक जण विवाह होईपर्यंत उपवास करतात, विशेषतः कन्यादान करणारे. तब्येत बरी नसेल तर फळे-दूध घ्या, किंवा फक्त पूजा करा.
गुरुजी लागतातच का?
नाही. गुरुजी मंगलाष्टके म्हणू शकतात, पण अनेक घरांत घरचेच मंगलाष्टके म्हणतात आणि विवाह लावतात.
ॲपमध्ये आठवण लावा
ॲप आदल्या दिवशी आणि त्या दिवशी सूचना पाठवते, इंटरनेट नसतानाही.