सण · श्रावण शुक्ल पंचमी
नागपंचमी २०२६
श्रावण शुद्ध पंचमीला नागपंचमी: नागाची पूजा, दूध-लाह्यांचा नैवेद्य. आणि आज खणणे, चिरणे बंद!
तारीख, तिथी आणि वेळा
वेळा पुणे नुसार. ॲपमध्ये तुमच्या शहराच्या वेळा.
प्रत्येक शहरातील तारीख आणि वेळ
पुढील वर्षी, २०२७
थोडक्यात माहिती
- इतर नावेनागपूजा
- कुठेसंपूर्ण भारत आणि नेपाळ; महाराष्ट्रात बत्तीस शिराळा प्रसिद्ध
- पूजा कोणाचीनागदेवता
- एका ओळीतनाग शेताचे रक्षणकर्ते आणि शेतकऱ्याचे मित्र: त्यांना वंदन, आणि त्यांच्यापासून रक्षण.
नागपंचमी, थोडं सविस्तर
- ०१
सणाविषयी
श्रावण म्हणजे पाऊस, आणि पावसात साप बिळातून बाहेर येतात. नागपंचमी त्यांना घाबरायचा नाही, तर मान द्यायचा सण.
साप शेताचे रक्षण करतो, म्हणून तो शेतकऱ्याचा मित्र. आज जमीन खणत नाहीत, नांगरत नाहीत, आणि घरी भाजीही चिरत नाहीत: चुकूनसुद्धा नागाला इजा होऊ नये.
यातला धडा हाच: ज्याची भीती वाटते, त्याचेही निसर्गात काम आहे. त्याला जगू द्या.
- ०२
शेतकरी आणि नागिणीची कथा
एक शेतकरी शेत नांगरत होता. नांगराच्या फाळाखाली नागिणीची तीन पिल्ले सापडली आणि मेली.
नागीण संतापली. बदला म्हणून तिने शेतकऱ्याच्या घरातल्या सगळ्यांना दंश केला. फक्त एक मुलगी वाचली.
त्या मुलीने नागिणीसमोर दूध ठेवले, आणि हात जोडून क्षमा मागितली. नागीण शांत झाली, आणि तिने सगळ्यांना पुन्हा जिवंत केले. म्हणून आज नागाला दूध, आणि शेतात नांगर बंद.
- ०३
महाराष्ट्रात आणि इतरत्र
घरी भिंतीवर नागाचे चित्र काढून त्याची पूजा करतात, आणि दूध-लाह्या आणि गव्हाच्या खिरीचा नैवेद्य दाखवतात. श्रावणातल्या याच पंचमीला कृष्णाने कालियाला हरवले, अशी श्रद्धा आहे.
स्त्रिया आणि मुली झाडाला झोके बांधून गाणी म्हणतात, झिम्मा-फुगडी खेळतात, आणि मेंदी लावतात. सासुरवाशिणीला भाऊ माहेरी घेऊन येतो.
सांगली जिल्ह्यातले बत्तीस शिराळा नागपंचमीसाठी प्रसिद्ध. आधी इथे जिवंत नाग पकडून त्यांची पूजा व्हायची. 2002 च्या न्यायालयाच्या आदेशानंतर आता फक्त प्रतीकात्मक मिरवणूक निघते.
उज्जैनचे नागचंद्रेश्वर मंदिर वर्षातून फक्त आज उघडते. पूर्व भारतात मनसा देवीची पूजा होते, आणि केरळमध्ये स्त्रिया सर्पकावूत जाऊन प्रार्थना करतात.
पूजा कशी करायची?
थोडक्यात: घरी काढलेला किंवा मातीचा नाग, त्याला दूध, लाह्या आणि खीर, आणि दिवसभर खणणे, चिरणे, तवा बंद.
- १आदल्या दिवशी घर स्वच्छ करा, आणि दुसऱ्या दिवसाच्या भाज्या आधीच चिरून ठेवा.अनेक घरांत आदल्या दिवशी अंगण शेणाने सारवून रांगोळीही काढतात.
- २भिंतीवर किंवा पाटावर नाग काढा, किंवा मातीचा नाग मांडा.चंदन किंवा हळदीच्या लेपाने नाग काढतात. बाजारात मातीचे नागही मिळतात.
- ३नागाची हळद-कुंकू, फुले आणि दूर्वा वाहून पूजा करा.अनेक ठिकाणी स्त्रिया गाणी म्हणत वारुळाची पूजा करतात. वारूळ फोडू नका.
- ४दूध, लाह्या आणि गव्हाची खीर यांचा नैवेद्य दाखवा.हे दूध नागाच्या चित्राला किंवा मूर्तीला. खऱ्या सापाला दूध देऊ नका.
- ५कुटुंबाच्या रक्षणासाठी प्रार्थना करा, आणि सापांनाही सुखाने जगू द्या, अशी भावना ठेवा.आपल्याला भीती वाटणाऱ्या प्राण्यालाही निसर्गात जागा आहे, हाच आजचा भाव.
- ६दिवसभर नांगरणी, खणणे, चिरणे, कुटणे आणि तवा टाळा.म्हणून अनेक घरांत आज उकडलेले किंवा वाफवलेले पदार्थ करतात, उदाहरणार्थ पुरणाचे दिंड.
- ७घराजवळ साप दिसला तर त्याला हात लावू नका: सर्पमित्राला बोलवा.साप वन्यजीव कायद्याने संरक्षित आहेत. त्याला मारू किंवा पकडू नका, आणि मुले आणि पाळीव प्राणी दूर ठेवा.
काय लागेल?टिक करत जा
९ पैकी ० तयार
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
खऱ्या सापाला दूध द्यायचे का?
नाही. साप दूध पीत नाहीत. गारुडी त्यांना उपाशी आणि तहानलेले ठेवतात, म्हणून ते दूध पितात आणि आजारी पडतात: शरीरातले पाणी कमी होणे, न्यूमोनिया. दूध नागाच्या चित्राला किंवा मूर्तीला वाहा.
आज जिवंत नागाची पूजा करता येते का?
नाही. नाग वन्यजीव संरक्षण कायदा १९७२ च्या पहिल्या अनुसूचीत संरक्षित आहे. त्याला पकडणे, बाळगणे किंवा दाखवणे हा गुन्हा आहे. गारुडी दिसला तर वन विभागाला कळवा.
चिरायचे नाही, तवा नाही: मग स्वयंपाक काय करायचा?
आदल्या दिवशी चिरलेल्या भाज्या, उकडलेले किंवा वाफवलेले पदार्थ: पुरणाचे दिंड, खीर, वरण-भात. अनेक घरांत तळणही टाळतात.
घरात साप आला तर काय करायचे?
शांत राहा आणि दूर व्हा. मुले आणि पाळीव प्राणी बाजूला घ्या. त्याला मारू नका किंवा पकडू नका: जवळच्या सर्पमित्राला किंवा वन विभागाला फोन करा, आणि तो कुठे जातो यावर लांबून लक्ष ठेवा.
आज उपवास करायचा का?
काही जण उपवास करतात, पण तो आवश्यक नाही. अनेक घरांत नैवेद्याचे पदार्थच आजचे जेवण असते.
ॲपमध्ये आठवण लावा
ॲप आदल्या दिवशी आणि त्या दिवशी सूचना पाठवते, इंटरनेट नसतानाही.