सण · मार्गशीर्ष शुक्ल षष्ठी
चंपाषष्ठी २०२६
खंडोबाच्या सहा दिवसांच्या नवरात्राचा शेवटचा दिवस. भंडारा उधळा: येळकोट येळकोट जय मल्हार!
तारीख, तिथी आणि वेळा
वेळा कोल्हापूर नुसार. ॲपमध्ये तुमच्या शहराच्या वेळा.
शहरानुसार तारीख
ही तारीख सर्व शहरांत एकच आहे.
पुढील वर्षी, २०२७
थोडक्यात माहिती
- इतर नावेखंडोबाचे नवरात्र, मल्हारी षष्ठी, सुब्रह्मण्य षष्ठी (कर्नाटक)
- कुठेमहाराष्ट्र आणि कर्नाटक; जेजुरी हे मुख्य स्थान
- पूजा कोणाचीखंडोबा (मार्तंड भैरव, मल्हारी)
- एका ओळीतखंडोबाने मणी आणि मल्ल या दैत्यांचा नाश केला तो दिवस.
चंपाषष्ठी, थोडं सविस्तर
- ०१
सणाविषयी
मार्गशीर्ष शुद्ध प्रतिपदेपासून षष्ठीपर्यंत खंडोबाचे सहा दिवसांचे नवरात्र असते. षष्ठी हा शेवटचा, सगळ्यात मोठा दिवस: चंपाषष्ठी.
खंडोबा हे महाराष्ट्रातले सगळ्यात जास्त घरांचे कुलदैवत. शेतकरी, धनगरांपासून ब्राह्मण आणि राजघराण्यांपर्यंत अनेक समाजांचा तो आपला देव. म्हणून हा सण देवळापुरता नाही, घराघरातला आहे.
खंडोबाचे रूप लढवय्याचे: घोड्यावर बसलेला, हातात खड्ग, सोबत म्हाळसा आणि बाणाई. तो लोकांचे रक्षण करतो, आणि नवस पूर्ण करतो, अशी श्रद्धा आहे.
- ०२
मणी आणि मल्लाची कथा
मणी आणि मल्ल हे दोन दैत्य भाऊ ब्रह्मदेवाच्या वराने उन्मत्त झाले होते. ते ऋषींचे यज्ञ मोडत आणि लोकांना छळत. ऋषींनी शंकराचा धावा केला.
शंकराने मार्तंड भैरवाचे रूप घेतले, आणि सहा दिवस युद्ध करून षष्ठीला दोघांचा नाश केला. ते सहा दिवस म्हणजे आजचे नवरात्र.
मरताना मणीने वर मागितला की खंडोबाच्या प्रत्येक देवळात आपल्याला जागा मिळावी. मल्लाचे शिर देवळाच्या पायरीशी पडले, जिथे आजही भक्त पाय ठेवून जातात. त्याच्या शौर्यावर प्रसन्न होऊन खंडोबाने मल्लारी, म्हणजे मल्लाचा शत्रू, हे नाव घेतले: तेच आजचे मल्हारी.
- ०३
महाराष्ट्रात आणि इतरत्र
घरी प्रतिपदेला घट बसतो आणि सहा दिवस नंदादीप तेवत ठेवतात. षष्ठीला नवरात्र उठते.
नैवेद्याला वांग्याचे भरीत आणि रोडगा किंवा भाकरी. चातुर्मासात वांगी न खाणारे अनेक जण चंपाषष्ठीच्या भरिताने ती पुन्हा सुरू करतात.
तळी भरतात: ताम्हणात नारळ, भंडारा, सुपारी आणि विड्याची पाने ठेवून, सगळे मिळून ती तीनदा उचलतात आणि येळकोट येळकोट जय मल्हार म्हणतात.
जेजुरीला गडावर मोठी यात्रा भरते. भक्त भंडारा उधळतात आणि सारा गड सोनेरी होतो. कर्नाटकात हाच दिवस सुब्रह्मण्य षष्ठी म्हणून कुक्के सुब्रह्मण्यला साजरा होतो.
पूजा कशी करायची?
थोडक्यात: सहा दिवस खंडोबाचे: प्रतिपदेला घट आणि नंदादीप, षष्ठीला भरीत-भाकरी आणि तळी.
- १प्रतिपदेला कुळाचाराप्रमाणे घट बसवा, आणि खंडोबाचा टाक किंवा प्रतिमा ठेवा.प्रत्येक घराची पद्धत वेगळी असते: घरात पूर्वीपासून जसे होते तसे करा.
- २नंदादीप लावा, आणि तो सहा दिवस तेवत ठेवा.तेल किंवा तूप पुरेसे ठेवा, आणि दिवा पडद्यांपासून आणि मुलांपासून दूर ठेवा.
- ३रोज घटावर फुलांची एक माळ वाढवा, आणि मल्हारी माहात्म्य वाचा.माळा रोज एकेक वाढत सहाव्या दिवशी सहा होतात.
- ४अनेक घरांत हे सहा दिवस एकभुक्त, म्हणजे दिवसातून एकदाच जेवतात.आजारी किंवा वयस्कर असाल तर एकभुक्त सोडून साधे जेवण घ्या.
- ५षष्ठीला खंडोबाला बेल, फुले आणि भंडारा वाहा.भंडारा म्हणजे हळद. डोळ्यांजवळ उडवू नका.
- ६वांग्याचे भरीत आणि भाकरी किंवा रोडग्याचा नैवेद्य दाखवा.नैवेद्याचा थोडा भाग खंडोबाचे वाहन असलेल्या कुत्र्याला, त्याची पूजा करून, देतात.
- ७तळी भरा, सगळ्यांनी मिळून ती उचला, आणि आरती करा.तळीत नारळ, भंडारा, सुपारी आणि विड्याची पाने असतात. उचलताना "येळकोट येळकोट जय मल्हार" म्हणतात.
- ८भरीत-भाकरीच्या जेवणाने नवरात्र पूर्ण करा.काही घरांत उपवासाचे पारणे दुसऱ्या दिवशी करतात.
काय लागेल?टिक करत जा
११ पैकी ० तयार
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
सहाही दिवस पाळायलाच हवेत का?
ज्या घरांत खंडोबा कुलदैवत आहे, तिथे कुळाचाराप्रमाणे सहा दिवसांचे नवरात्र असते. नसेल तर षष्ठीची पूजा, भरीत-भाकरीचा नैवेद्य आणि तळी एवढेही पुरे.
भरीत-भाकरीच का?
चंपाषष्ठीला खंडोबाला वांग्याचे भरीत आणि भाकरीचा नैवेद्य दाखवण्याची रीत आहे. अनेक घरांत चातुर्मासापासून वांगी खात नाहीत, आणि या नैवेद्यानेच ती पुन्हा सुरू करतात.
भंडारा उधळताना काय काळजी घ्यावी?
शुद्ध हळदच वापरा, आणि डोळ्यांपासून दूर ठेवा. डोळ्यांत गेली तर स्वच्छ पाण्याने धुवा. लहान मुलांच्या चेहऱ्यावर उधळू नका.
आज जेजुरीला जायचे आहे. काय लक्षात ठेवू?
गड चढताना आणि उतरताना खूप गर्दी असते. लवकर निघा, मुलांचा आणि वयस्करांचा हात धरा, पायऱ्यांवर घाई करू नका, आणि पाणी सोबत ठेवा.
आजारी असताना, गरोदरपणी किंवा वयस्कर असताना एकभुक्त करावे का?
आरोग्य आधी. साधे जेवण घ्या, आणि पूजा, नैवेद्य आणि तळी मनापासून करा. शंका असेल तर डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
ॲपमध्ये आठवण लावा
ॲप आदल्या दिवशी आणि त्या दिवशी सूचना पाठवते, इंटरनेट नसतानाही.